Bouclé: Materiaalonderzoek en Upcycling

De term bouclé komt van het Franse woord voor “krul” of “lus”. Kenmerkend zijn de kleine lusjes in het garen, die ontstaan door een speciaal productieproces. Bij het twijnen van ten minste twee draden met verschillende spanning: één draad wordt losser of “slapper” gelaten dan de andere. Dan vormt de slappe draad vanzelf lusjes langs de lengte van het garen. Door deze techniek “op spanning” te variëren ontstaan gelijkmatige of juist onregelmatige lussen.

Bouclé-textiel bestaat al sinds de 19e eeuw in Europa, maar werd pas halverwege de 20e eeuw echt populair, mede door de verbetering van productieprocessen en dalende kosten. Tijdens de modernistische mid-century-periode omarmden ontwerpers de ongebruikelijke, “gebobbelde” structuur van bouclé vanwege de unieke uitstraling. Zo gebruikte de Fins-Amerikaanse ontwerper Eero Saarinen rond 1940 een ruwe wollen bouclé-achtige stof voor zijn meubelontwerpen. Een beroemd voorbeeld is de door Florence Knoll gevraagde Womb Chair (1948), een geborgen fauteuil die Saarinen ontwierp en liet bekleden met Knoll’s “Classic Bouclé”.

Maar een nog bekender voorbeeld van bouclé-toepassing zijn de gewilde pakjes van Coco Chanel, die deze outfit tot haar boegbeeld maakte. Het klassieke Chanel-tailleurtje in bouclé-tweed (een kraagloos, flexibel jasje met bijpassende rok) bood een stijlvol en comfortabel alternatief voor de stijve, gevoerde dameskostuums van daarvoor. Bouclé gaf Chanel’s tweeds een luxueuze maar zachtere uitstraling (minder ruw dan traditionele Schotse tweed) die beter passend werd geacht voor vrouwelijke kleding. Het meest beroemde pakje is het framboosroze ensemble dat Jacqueline Kennedy droeg tijdens de moordaanslag op haar man.

Zestig jaar later domineerde de bouclé weer het straatbeeld, nu in de vorm van lange zachte teddyjassen. Deze lange, pluizige jassen (meestal van poly/acryl bouclé-fleece) waren een ware hype in de winters rond 2018–2020. Die gaven ons het gevoel dat we van de bank zijn opgestaan en met de plaid naar buiten zijn gegaan.

Ook zien we veel bouclé in ons huis. De huidige interieurtrend draait om zachte, heerlijk warm aanvoelende en betaalbare banken en fauteuils en decoratieve kussens. Zelfs de auto-industrie experimenteert nu met bouclé-bekleding om zo het huiskamergevoel na te bootsen.

Bouclé is geen materiaal dus, maar een weeftechniek. De garens kunnen gemaakt worden van wol (of mohair – vaak afkomstig uit Zuid-Afrika), katoen, zijde, linnen of synthetische vezels. Wolbouclé heeft van nature een enigszins wollige halo (donslaag) en is brandvertragend. Het voelt volumineus en luxe aan. En dat heeft zijn prijs.

Bouclé van katoen is lichter van gewicht en beter ademend. Het oppervlak is iets minder pluizig dan wol, met een meer matte textuur. Het voelt stugger aan. Zijde of linnen kunnen ook gebruikt worden om bouclé-stof te maken. Deze hebben fijne, gladde lussen met subtiele glans.

Zijdebouclé is erg luxe en heeft een elegant drape. Helaas heb ik, als circulaire ontwerper, deze stof nog niet in mijn handen gehad. Waarschijnlijk doordat het vrij zeldzaam is, duur en niet erg slijtvast.

Linnenbouclé is koeler en droger van feel, meestal gemengd met wol of katoen voor sterkte.

Synthetische bouclé (polyester, acryl) komt het meest voor. Zeer sterk en slijtvast, houdt kleur goed vast. Vaak minder zacht dan natuurlijke vezels en minder ademend. Wel goedkoper en makkelijk wasbaar.

En de laatste type grondmateriaal zijn de gemengde vezels – een mix van alle bovengenoemde.

Niets komt in de buurt van bouclé als het om geluidsdemping gaat. Traditioneel werd bouclé gebruikt in theaters en muziekstudio’s als gordijn- of bekledingsstof vanwege de geluidsdempende eigenschappen – de dikke wollige lussen absorberen geluid beter dan gladde stoffen. Tegenwoordig worden speciaal ontworpen bouclé-achtige stoffen ingezet voor geluidsabsorberende panelen in kantoren, studio’s en woonhuizen. Die worden verkocht als designobjecten die geluid verbeteren én er mooi uitzien. De zachte, oneffen boucléstructuur breekt geluidsgolven en voorkomt galm (heddels.com).

Alle soorten textiel brengen belasting met zich mee voor onze natuur, dat is bekend. Maar omdat we ook niet zonder textiel kunnen, moeten we kijken welk soort het minst belastend is. Natuurlijke vezels van plantaardige oorsprong vergen veel water en land, maar zijn weer goed afbreekbaar. Natuurlijke vezels van dierlijke oorsprong zijn bekend om hun belasting door methaanproductie en de productie van dierenvoer. Maar ook die worden volledig afgebroken in de natuur. Synthetische vezels hebben dat probleem niet, maar hebben een ander, wellicht groter probleem, namelijk de loslatende microplasticdeeltjes die vervolgens via het riool in de oceanen terechtkomen en uiteindelijk in ons eigen lichaam. Blends zijn de ergste stoffen voor recyclingbedrijven omdat elk vezel een eigen aparte methode van recycling nodig heeft.

Hoe lastig het ook is om bouclé-stoffen te recyclen, wel moet gezegd worden dat dit materiaal een langere levensduur kan hebben ten opzichte van andere stoffen. Hoewel empirische data ontbreekt, lijkt het mij aannemelijk dat bouclé iets langere levensduur kan hebben. Bij heftige slijtage zal je misschien plekken zien die iets kaler zijn, maar het zal lang niet zo erg zijn als bij stoffen met platte textuur. Ook camoufleren de lusjes kleine vlekjes waardoor het minder vaak gewassen hoeft te worden.

De verwachting is dat gerecyclede en circulaire bouclé-materialen verder zullen toenemen. Producenten gaan waarschijnlijk nog meer inzetten op post-consumer gerecyclede vezels (bijv. van oude kleding of plastic afval) om bouclé-garens te spinnen. Ook biobased bouclé zou een thema kunnen worden: garens van bijvoorbeeld gerecyclede wol, plantaardige vezels of zelfs schimmeldraden (mycelium) om milieuvriendelijke lusweefsels te creëren. Brands zullen steeds vaker het label eco-bouclé of GRS-gecertificeerd voeren en consumenten gaan hopelijk daarop letten bij aankoop van bouclé kleding of meubels.

Interessant is dat luxe merken ook de recycling- en upcyclingtrend beginnen te omarmen. Zo is bekend dat Chanel restanten van bouclé-tweed doneert aan kunstacademies of gebruikt in kleine accessoires, zodat er weinig verspilling is (daniellaondesign.com).

Als upcycle designer werk ik met productieafval en niet zozeer met chemisch of fysiek recyclen. In mijn bouclé ateriaalonderzoek- mijn Material Lab- testte ik verschillende soorten bouclé. Mijn lappen komen uit talloze staalboeken van interieurtextiel en een beetje uit afgedankte kleding. Ik testte katoenbouclé, wol, polyester en gemengde garens, met name hoe deze stoffen gesneden kunnen worden, wat de randen doen en hoe makkelijk ze strak verlijmd kunnen worden aan een paneel. Interieurstoffen gaven verrassend goed resultaat, waarschijnlijk omdat ze dichter geweven zijn of zelfs op een dikke onderlaag zijn bevestigd.

Bij versnijden zijn de randen altijd een van de belangrijkste zorgpunten. Om het rafelen te voorkomen verstevig ik het altijd met diverse soorten lijm. Bij het naaien van randen aan elkaar kan bouclé ook uitdagend zijn door de lussen, die verstrikt kunnen raken of aan de naaivoet blijven steken. Ook het borduren op bouclé is lastig, zeker op een grof hoogpolige bouclé. Bij laagpolige en zachte bouclé zou dat kunnen, mits een oplosbaar vlies of andere tijdelijke versteviging wordt gebruikt.

Bekijk het eindresultaat van dit bouclé-materiaalonderzoek, vertaald naar een afgewerkt paneel binnen geometrische wandobjecten.

Heeft u een project waarbij uw bouclé-stoffen upcycled kunnen worden, zoals bekleding van lounge banken of stoelen, wandpanelen, kunstobjecten of akoestische modules? Neem gerust contact met mij op. Misschien hangt uw upcyclede bouclé straks in geometrische of organische vorm aan de muur en wordt het een nieuw eye-catcher.